Tutuklanırsam Haklarım Nelerdir? Tutuklanan Kişinin Hakları

Tutuklanırsam Haklarım Nelerdir? Tutuklanan Kişinin Hakları

Tutuklama, kişinin hürriyetini doğrudan sınırlandıran ağır bir koruma tedbiridir. Bu nedenle tutuklama kararının verilebilmesi ve uygulanabilmesi, kanunda öngörülen sıkı maddi ve şekli şartlara bağlanmıştır. Tutuklamada; kuvvetli suç şüphesi, bir tutuklama nedeninin bulunması, ölçülülük ve adli kontrolün yetersiz kalması gibi koşullar değerlendirilir.

Tutuklama tedbiri, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda düzenlenen geçici bir koruma tedbiridir; ceza veya kesinleşmiş mahkûmiyet değildir. Dolayısıyla tutuklanmanız, suçlu olduğunuz veya mutlaka ceza alacağınız anlamına gelmez. Hakkında tutuklama kararı verilen kişi, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü bulunmadığı sürece masumiyet karinesinden yararlanır.

Tutuklanan kişinin hakları arasında suçlamayı öğrenme, avukat yardımından yararlanma, susma, yakınlarına haber verilmesini isteme, sağlık hizmetlerine erişme ve tutuklama kararına karşı başvuruda bulunma yer alır. 

Bu yazıda; tutuklama ile gözaltı arasındaki fark, tutuklanan kişinin suçlamayı öğrenme, avukatla görüşme, susma, yakınlarına haber verilmesini isteme, tercümandan ve sağlık hizmetlerinden yararlanma, kötü muameleye karşı korunma, ziyaret ve haberleşme ile tutuklama kararına itiraz ve tahliye talep etme hakları incelenmektedir.

Yakalama, Gözaltı ve Tutuklama Arasındaki Fark Nedir?

Yakalama, gözaltı ve tutuklama aynı işlemler değildir. Yakalama, kişinin özgürlüğünün geçici olarak sınırlandırılmasıdır. Gözaltı, soruşturma işlemlerinin tamamlanması amacıyla kişinin kanunda belirtilen süreyle kollukta tutulmasıdır.

Tutuklama kararı ise yalnızca hâkim veya mahkeme tarafından verilebilir. Polis veya jandarma doğrudan tutuklama kararı veremez. Tutuklanan kişi, tutukevine veya ceza infaz kurumunun tutuklulara ayrılan bölümüne gönderilir.

Tutuklama bir ceza değil, geçici tedbirdir. Bu nedenle tutuklu ile hakkında mahkûmiyet kararı kesinleşmiş hükümlü hukuken aynı statüde değildir.

Tutuklanan Kişinin Hakları Nelerdir?

Tutuklanırsam haklarım nelerdir? sorusunun kısa cevabı şöyledir:

• Hakkınızdaki suçlamayı öğrenme,
• Gerekçeli tutuklama kararını öğrenme ve karar örneğini alma,
• Avukat yardımından yararlanma,
• Avukatla gizli görüşme ve yazışma,
• Susma ve kendinizi suçlayıcı beyanda bulunmama,
• Lehinize delillerin toplanmasını isteme,
• Yakınlarınıza haber verilmesini isteme,
• Tercüman yardımından yararlanma,
• Sağlık hizmetlerine erişme,
• İşkence ve kötü muameleye karşı korunma,
• Aile ve yakınlarla görüşme,
• Telefon ile haberleşme,
• Dilekçe ve şikâyette bulunma,
• Tutuklama kararına itiraz etme,
• Tahliye ve adli kontrol talep etme,
• Tutukluluğun düzenli olarak incelenmesini isteme.

Bu hakların kapsamı; suçlamanın niteliğine, soruşturma aşamasına, verilmiş yargı kararlarına ve ceza infaz kurumundaki kanuni düzenlemelere göre değişebilir.

Hakkınızdaki Suçlamayı Öğrenme Hakkı

Anayasa’nın 19. maddesine göre yakalanan veya tutuklanan kişiye, özgürlüğünün neden kısıtlandığı ve hakkındaki iddialar bildirilmelidir. Kişinin hangi fiille ve hangi suçla itham edildiğini öğrenme hakkı vardır.

Suçlama, kişinin anlayabileceği açıklıkta anlatılmalıdır. Çünkü neyle suçlandığını bilmeyen kişinin etkili savunma yapması mümkün değildir. CMK’nın 147. maddesi de ifade ve sorgu sırasında yüklenen suçun açıklanmasını zorunlu tutar.

Türkçeyi yeterli ölçüde bilmeyen veya engeli nedeniyle suçlamayı anlamakta güçlük çeken kişiye uygun tercüman desteği sağlanmalıdır.

Gerekçeli Tutuklama Kararını Öğrenme ve Karar Örneğini Alma Hakkı

Tutuklama kararı soyut ve genel ifadelerden ibaret olmamalıdır. CMK’nın 101. maddesine göre kararda;

• Kuvvetli suç şüphesinin dayanakları,
• Tutuklama nedenlerinin varlığı,
• Tutuklamanın ölçülü olduğu,
• Adli kontrolün neden yetersiz kalacağı

gerekçeleriyle birlikte açıklanmalıdır.

Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilmeli ve kararın bir örneği verilmelidir. Bir suçun CMK’da sayılan katalog suçlardan olması da, tek başına tutuklama kararı verilmesi için yeterli değildir. Tutuklama şartları, her kişi ve olay yönünden ayrıca değerlendirilmelidir.

Avukat Yardımından Yararlanma Hakkı

Tutuklanan kişinin avukat hakkı, savunma hakkının temel güvencelerindendir. Tutuklama istendiğinde şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği ya da baro tarafından görevlendirilecek bir müdafinin yardımından yararlanır.

Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla avukatın hukuki yardımını alabilir. 

Avukat seçemeyecek durumda olduğunu bildirir ve müdafi talep ederse kendisine baro tarafından avukat görevlendirilir. 

Çocuklar, kendisini savunamayacak derecede engelli olanlar ve kanunda belirtilen bazı suçlamalar bakımından talep aranmaksızın zorunlu müdafi görevlendirilir.

Avukat; suçlamayı, mevcut delilleri, tutuklama gerekçelerini ve adli kontrol seçeneklerini değerlendirir. Ancak hiçbir avukat soruşturmanın veya tahliye talebinin sonucu hakkında garanti veremez.

Tutuklunun Avukatla Gizli Görüşme Hakkı

Şüpheli veya sanık, kural olarak vekâletname aranmadan avukatıyla görüşebilir. Görüşmenin, konuşulanların başkaları tarafından duyulamayacağı bir ortamda yapılması gerekir. Avukat ile yapılan savunmaya ilişkin yazışmalar da kural olarak denetlenemez.

5275 sayılı Kanun’un 114. maddesi, tutuklunun kendi müdafiini seçme ve onunla haberleşme hakkını güvence altına alır. Bununla birlikte özel kanunlarda ve belirli suçlar bakımından, hâkim kararıyla uygulanabilecek istisnai düzenlemeler bulunabilir. Bu istisnalar genel kural olarak yorumlanamaz. 

Susma Hakkı

Susma hakkı, kişinin kendisini suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamamasını ifade eder. CMK’nın 147. maddesi uyarınca şüpheli veya sanığa, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu hatırlatılmalıdır.

Susmak, suçu kabul etmek anlamına gelmez. Bununla birlikte kimlik bilgilerine ilişkin soruların doğru cevaplandırılması gerekir. Şüpheli ayrıca lehine olan hususları ileri sürebilir ve şüpheden kurtulmasını sağlayabilecek somut delillerin toplanmasını isteyebilir.

Susma hakkının kullanılıp kullanılmaması, dosyanın özelliklerine göre belirlenmesi gereken bir savunma kararıdır. Bu nedenle ifade veya sorgu öncesinde avukatla görüşülmesi önemlidir.

Yakınlarına Haber Verilmesini İsteme Hakkı

Tutuklama ve tutukluluğun uzatılmasına ilişkin kararlar, tutuklunun bir yakınına veya belirlediği kişiye gecikmeksizin bildirilir. Soruşturmanın amacı tehlikeye düşmeyecekse tutuklunun bildirimi bizzat yapmasına da izin verilir.

Tutuklanan kişi yabancıysa ve yazılı olarak karşı çıkmıyorsa durum, vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir. 

Tercüman Yardımından Yararlanma Hakkı

Kendisini anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen kişi, tercüman yardımından yararlanma hakkına sahiptir.

Sağlık Hizmetlerinden Yararlanma Hakkı

Tutuklu kişinin muayene ve tedavi isteme hakkı vardır. Kronik hastalık, engellilik, hamilelik, ruh sağlığı sorunu ve düzenli ilaç kullanımı kuruma bildirilmelidir. Acil sağlık ihtiyaçlarının gecikmeden değerlendirilmesi gerekir.

Tutuklu, sağlık şikâyetlerinin ve mevcut yaralarının hekim raporuna doğru biçimde yazılmasını istemelidir. Sağlık durumunun tutukluluk şartlarıyla bağdaşmadığı düşünülüyorsa durum avukata bildirilmeli; gerekli sağlık ve hukuki başvurular somut tıbbi belgelerle yapılmalıdır.

Bir hastalığın bulunması kendiliğinden tahliye sonucu doğurmaz. Hastalığın niteliği, kurum koşulları ve güncel sağlık raporları birlikte değerlendirilir.

İşkence ve Kötü Muameleye Karşı Korunma Hakkı

Anayasa’nın 17. maddesine göre hiç kimseye işkence veya eziyet yapılamaz; hiç kimse insan onuruyla bağdaşmayan muameleye tabi tutulamaz. Bu yasak, tutuklular bakımından da geçerlidir.

Fiziksel veya psikolojik kötü muamele iddiası varsa gecikmeden avukata ve hekime bildirilmelidir. Varsa yaraların rapora geçirilmesi; olayın tarihi, yeri ve ilgili kişiler hakkındaki bilgilerin kaydedilmesi kötü muamelenin ispatı bakımından önemlidir. 

Cezaevinde Tutuklunun Ziyaret ve Haberleşme Hakları

Tutuklular, kurum düzenine uymak şartıyla ziyaretçi kabul edebilir; belirlenen usullerle telefon görüşmesi yapabilir ve yazılı haberleşmeden yararlanabilir. Aile ve yakınlarla açık veya kapalı görüş yapılması mümkündür.

Bununla birlikte, soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı, kovuşturma aşamasında hâkim veya mahkeme tarafından soruşturmanın ya da davanın selameti amacıyla tutuklunun ziyaretçi kabulünü sınırlandırılabilir ya da yasaklayabilir.

Tutuklama Kararına İtiraz ve Tahliye İsteme Hakkı

Tutuklanan kişi, tutuklama kararına itiraz etme hakkına sahiptir. CMK’nın 268. maddesine göre, kanunda farklı bir süre öngörülmeyen hâllerde genel itiraz süresi kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır. Sürenin başlangıcı somut dosyadaki karar ve bildirim bilgilerine göre kontrol edilmelidir.

Şüpheli, sanık veya müdafi soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında tahliye isteyebilir. İlk itirazın reddedilmesi, değişen koşullar veya yeni deliller nedeniyle yeniden tahliye talep edilmesine engel değildir. Tutuklama yerine adli kontrol uygulanması da istenebilir.

Tutukluluğa İtiraz Nasıl Edilir? yazımızı okuyabilirsiniz.

Tutukluluk Ne Sıklıkla İncelenir?

CMK’nın 108. maddesine göre soruşturma aşamasında tutukluluğun devam edip etmeyeceği en geç 30 günlük sürelerle incelenir. Tutuklu da bu süre içinde inceleme yapılmasını isteyebilir.

Kovuşturma aşamasında mahkeme, tutukluluk durumunu her duruşmada veya koşullar gerektirdiğinde duruşmalar arasında değerlendirir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, azami tutukluluk süresinin aynı dosyada yargılanan her bir suç bakımından ayrı ayrı hesaplanamayacağını kabul ederek;

“aynı dosya kapsamındaki her bir suç için azami tutukluluk süresinin ayrı ayrı hesaplanmasının, bireylerin tutuklu olarak, yargılanabileceği azami süreyi belirsiz ve öngörülemez bir şekilde uzatabilmesi sebebiyle ‘belirlilik’ ilkesi açısından kabul edilemez nitelikte olması, tutukluluk süresinin makul olup olmadığı konusundaki değerlendirmede ele alınabilecek faktörler olmakla birlikte suç ve sanık sayısı, davanın karmaşıklığı gibi etkenler kanuni tutukluluk süresinin belirlenmesinde esas alınmasının mümkün olmaması, CMK’nın 102. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca uzatma süreleri dâhil toplam tutukluluk süresinin azami beş yıl olarak anlaşılmasının gerekmesi” nedeniyle, beş yıllık azami süreyi dolduran davacının bu tarihten sonra tutuklu bulundurulmasının herhangi bir hukuki dayanağının bulunmadığına ve koruma tedbirleri nedeniyle tazminat hakkının doğduğuna karar vermiştir. (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/862, K. 2022/829, T. 22.12.2022.)

Tutuklu Hakları İhlal Edilirse Ne Yapılabilir?

Bir tutuklu hakkı ihlali yaşandığında durum gecikmeden avukata bildirilmeli ve mümkün olduğunca belgelenmelidir. Sağlık sorunu veya kötü muamele varsa hekim raporu istenmelidir.

İhlalin niteliğine göre ceza infaz kurumu idaresine, Cumhuriyet savcılığına veya infaz hâkimliğine başvurulabilir.

SIK SORULAN SORULAR

Tutuklanmam suçlu olduğum anlamına gelir mi?

Hayır. Tutuklama, kesinleşmiş mahkûmiyet değil, geçici bir koruma tedbiridir. Tutuklanan kişi, hakkında kesin hüküm verilinceye kadar suçlu sayılamaz.

Tutuklanmak sicile işler mi?

Tutuklama kararı tek başına kesinleşmiş mahkûmiyet değildir ve adli sicil kaydıyla aynı anlama gelmez. 

Susma hakkımı kullanırsam aleyhime olur mu?

Susma hakkı kanuni bir haktır ve tek başına suçun kabulü sayılmaz. Ancak ifade verip vermeme kararı, dosyanın delilleri ve savunma stratejisi dikkate alınarak avukatla birlikte değerlendirilmelidir.

Tutuklu kişi ailesiyle görüşebilir ve telefon kullanabilir mi?

Tutuklu kişi, kurumun belirlediği usuller çerçevesinde yakınlarıyla görüşebilir ve kurumun iletişim sistemi üzerinden telefon görüşmesi yapabilir. Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı, kovuşturma aşamasında hâkim veya mahkeme tarafından soruşturmanın ya da davanın selameti amacıyla tutuklunun ziyaretçi kabulünü sınırlandırılabilir ya da yasaklayabilir.

Tutukluluk ne kadar sürer?

Tutukluluk süresi; suçun niteliğine, soruşturma veya kovuşturma aşamasına ve CMK’daki azami sürelere göre değişir. 

Tutuklama kararına kaç gün içinde itiraz edilir?

Genel kural olarak tutuklama kararına itiraz süresi, kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki haftadır. 

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla Av. Senanur Dağdeviren Yağız tarafından hazırlanmıştır. Somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez. Siz veya bir yakınınız hakkında tutuklama kararı verilmişse hakların somut dosya kapsamında değerlendirilmesi ve süreye bağlı başvuruların zamanında yapılması için hukuki destek alabilirsiniz.

Ceza Hukuku yazılarımız için linke tıklayabilirsiniz.