SGK Primlerinin Eksik Yatırılması Durumunda İşçi Hakları Nelerdir?

SGK Primlerinin Eksik Yatırılması Durumunda İşçi Hakları Nelerdir?

Türkiye’de iş hayatında birçok işveren, giderleri düşürmek için işçinin maaşının büyük bir kısmını elden ödemektedir. Yani sigortayı asgari ücretten gösterip, maaşın kalan kısmının elden ödenmesi SGK primlerinin eksik bildirilmesine yol açar. İşçinin maaşının asgari ücret üzerinden yatırılması, işçinin yasal haklarını doğrudan ihlal eden, hukuka aykırı bir uygulamadır. Daha detaylı bilgi için “Maaşın Elden Ödenmesi: İşçi Hakları ve Yapılacaklar” yazımızı okumanızı öneririz. 

Maaşın elden ödenmesi sigortanın asgari ücretten gösterilmesi işçinin yalnızca ileride bağlanacak emeklilik maaşını etkilemekle kalmaz; hak ettiği tazminatların da yasal hakkının çok altında kalmasına yol açar. Peki, asgariden sigortası yatan yani gerçek ücreti SGK’ya eksik yansıtılan bir işçi, haklı fesih hakkını kullanarak kıdem tazminatını alıp işten ayrılabilir mi? Bu yazı resmi kayıtlarda gerçek maaşı gizlenen işçilerin mağduriyetini giderecek yasal haklar ve izlemesi gereken hukuki süreçler hakkında bir rehber niteliğindedir.

SGK Primlerinin Eksik Yatırılmasının Sonuçları

Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile İş Kanunu uyarınca işverenlerin yükümlülükleri şunlardır:

• İşçiyi sigortalı çalıştırmak,
• Sosyal güvenlik primlerini, işçinin hak ettiği gerçek brüt maaş üzerinden hesaplayıp SGK’ya eksiksiz bildirmek.

Buna rağmen uygulamada, işverenler işçi maliyetini düşürmek amacıyla SGK primlerini asgari ücretten yatırmakta veya maaşı düşük göstererek eksik prim ödemektedir. İşçi maliyetlerini düşürmek amacıyla işverenlerin sıklıkla başvurduğu SGK primlerinin eksik yatırılması, işçinin yasal haklarını doğrudan olumsuz etkilemektedir. 

SGK’yı Düşükten Yatırmanın İşçi Açısından Sonuçları:

Düşük Emekli Maaşı: Emeklilik maaşının hesaplanmasında en temel kriter, SGK’ya bildirilen Prime Esas Kazanç (PEK) tutarıdır. Primlerin eksik yatması, işçinin gelecekte çok düşük bir emekli maaşı almasına neden olur.

Düşük Tazminatlar: Kıdem ve ihbar tazminatları, işçinin son brüt ücreti üzerinden hesaplanır. Resmi kayıtlarda ücret düşük gösterildiğinde, işçinin hak ettiği tazminat miktarı büyük oranda düşer.

İşsizlik Ödeneğinin Düşmesi: İşsizlik maaşı, son 4 aylık prime esas kazanç dikkate alınarak hesaplanır. Maaşı resmi kayıtta düşük olan işçi, işsiz kaldığında da hak ettiğinden çok daha az ödenek alır.

Geçici İşgöremezlik Ödeneği (Eksik rapor parası): İşçinin iş kazası, meslek hastalığı, hastalık veya analık nedeniyle aldığı rapor paraları, SGK’ya bildirilen kazanç üzerinden hesaplanır. Primleri eksik yatan işçi, istirahat dönemlerinde de maddi olarak mağdur olur.

SGK’yı Düşükten Yatırmanın İşveren Açısından Sonuçları:

• İdari Para Cezaları: Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 102. maddesi uyarınca, işverenin prime esas kazancı (gerçek ücreti) SGK’ya eksik bildirilmesi mahkeme kararı veya kurum denetimiyle tespit edilmesi halinde idari yaptırımlar devreye girer. Eksik bildirimin yapıldığı her ay ve her bir usulsüz belge için işverene, 5510 sayılı Kanun uyarınca dönemin asgari ücreti esas alınarak katlamalı idari para cezaları uygulanmaktadır.
• Gecikme Zammı ve Faiz: Geriye dönük olarak hesaplanan tüm prim farkları, yasal gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte işverenden topluca tahsil edilir.
• SGK Teşviklerinden Men Edilme: Kayıt dışı istihdam veya eksik ücret bildirimi yaptığı tespit edilen işverenler, devletin sağladığı istihdam teşviklerinden, desteklerden ve indirimlerden belirli bir süre boyunca mahrum bırakılır.

Genellikle “işverenin sigorta primlerini ödememesi” olarak bilinse de, hukuki açıdan “tahakkuk eden primlerin ödenmemesi” ile “gerçek maaşın gizlenerek primlerin eksik bildirilmesi (maaşın asgari ücretten gösterilmesi)” birbirinden farklı ihlallerdir. Bildirilen primin SGK’ya hiç ödenmemesi gecikme zammı doğururken; asıl ağır idari para cezaları, işçinin maaşının düşük gösterilerek SGK’ya eksik bildirim yapılması halinde kesilmektedir.

SGK Primi Eksik Yatan İşçinin Hakları Nelerdir?

İşçinin gerçek ücretinin SGK’ya bildirilmemesi, ücretinin yalnızca asgari ücret üzerinden gösterilmesi veya primlerinin eksik yatırılması, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme hakkı verir. Yargıtay, eksik prim bildirimini işçinin sosyal güvenlik hakkını ihlal eden ve kıdem tazminatına hak kazanacak şekilde fesih imkânı veren bir uygulama olarak görmektedir. Yani, sgk primi eksik yatırılan işçi kıdem tazminatı alabilir.

Buna göre işçi, primlerinin gerçek ücreti üzerinden bildirilmediğini öğrendiğinde, fesih sebebini açıkça belirterek iş sözleşmesini sona erdirebilir. İşyerindeki kıdemi en az bir yıl olan işçi bu durumda kıdem tazminatını talep edebilir. Yani sgk priminin eksik yatırılması kıdem tazminatına hak verir. Ancak sözleşmeyi fesheden taraf işçi olduğundan ihbar tazminatına hak kazanamaz. Yargıtay, prime esas kazancın eksik bildirilmesini kanuni çalışma şartlarının uygulanmaması olarak değerlendirmektedir:

“Davacıya ödenen ücretinin tamamının 5510 sayılı Kanunun 80. maddesi anlamında ‘prime esas kazanç’ niteliğinde olmasına rağmen Kuruma sadece asgari ücret tutarındaki kısmının bildirilmesinin prime esas kazancın eksik bildirilmesi anlamına geldiği, davalı işverenlikçe 5510 sayılı Kanuna aykırı yapılan bu işlem sebebiyle davacıya ileride yaşlılık sigortasından daha düşük aylık bağlanması sonucu doğacağı ve bu suretle zarara uğrayacak, işverenin bu eylemi kanuni iş şartlarının uygulanmaması anlamında haklı sebep teşkil etmektedir.”(Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2013/13436, K. 2014/32499, T. 19.11.2014)

Eksik prim bildirimi devam ettiği sürece işverenin hukuka aykırı davranışı da devam eder. Bu nedenle işçinin haklı fesih hakkı bakımından altı iş günlük sürenin geçtiği her durumda ileri sürülemez. Yani normal şartlarda bir işçi haklı nedenle fesih imkanı veren bir durumla karşılaştığında 6 iş günü içerisinde iş akdini feshetmelidir. Ancak eksik prim ödenmesi durumu süreklilik arz ediyorsa işçi 6 günlük hak düşürücü süreden etkilenmez. Eksik yatırılan bir sonraki ay, 6 iş günü içerisinde iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Yargıtay, gerçek ücret SGK’ya bildirilmediği sürece ihlalin devam eden nitelikte olduğunu açıkça kabul etmektedir:

“Dosyadaki deliller kapsamında davacının Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilen ücretinin gerçek ücret değil, asgari ücret olduğu ve davacının işçilik alacaklarının bulunduğu sübuta ermiştir. Ayrıca haklı fesih nedeni süreklilik arzedecek şekilde devam ettiği sürece altı günlük hak düşürücü sürenin de geçtiği söylenemeyecektir. Gerçek ücret üzerinden Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirim yapılmadığı sürece temadi eden akde aykırılık nedeniyle hak düşürücü süre geçmediğinden davacının haklı feshi konusunda değerlendirme yapılarak, kıdem tazminatının kabulü gerekir.”(Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2017/29390, K. 2020/6350, T. 10.06.2020)

İşçi, haklı fesih ve kıdem tazminatı dışında, SGK’ya bildirilmeyen gerçek ücretinin ve eksik çalışma günlerinin tespitini de isteyebilir. Ayrıca fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile yıllık izin alacaklarının bordroda gösterilen düşük ücret yerine gerçek ücret üzerinden hesaplanmasını talep edebilir. Bu süreçte banka kayıtları, elden ödemeye ilişkin belgeler, ücret bordroları, işyeri yazışmaları, mesajlar, tanık anlatımları, işçinin görevi ve meslek unvanı ile emsal ücret araştırmaları delil olarak kullanılabilir.

SGK Primlerinin Eksik Yatırılması Haklı Fesih Nedeni Midir?

Evet, SGK primlerinin eksik yatırılması, asgari ücretten gösterilip üstünün elden verilmesi veya farkın başka hesaba atılması işçi için haklı fesih nedenidir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesinin II. fıkrasının (e) bendi; “İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse…” işçinin iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin derhal feshedebileceğini düzenler.

İş sözleşmesini haklı nedenle fesheden işçi, kıdem tazminatı ve elden ödenen maaş farklarını talep etmek için dava açmadan önce yasal bir zorunluluk olarak arabuluculuk sürecine başvurmalıdır. Arabuluculuk aşamasında uzlaşma sağlanamaması halinde İş Mahkemesinde dava açma hakkı doğar.

Kıdem tazminatı ve işçilik alacakları için arabuluculuk zorunluyken, SGK’ya karşı ve primlerin düzeltilmesi talebiyle açılacak Hizmet Tespiti Davasında arabuluculuk şartı aranmaz, doğrudan iş mahkemesine başvurulur.

Haklı Fesih Yapan İşçinin Tazminat Hakkı: İşçi, sigorta primlerinin eksik yatırıldığını fark ettiği an, işyerindeki kıdemi en az 1 yılı doldurmuşsa, iş sözleşmesini noterden çekeceği bir ihtarname ile derhal feshederek kıdem tazminatını talep edebilir. İşçinin kendi isteğiyle işten ayrılmış olması (istifa gibi görünmesi), feshin gerekçesi haklı bir nedene dayandığı için kıdem tazminatı almasına engel teşkil etmez. 

Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: dilekçeye feshin gerçek nedeninin (örneğin; gerçek maaşımın SGK’ya eksik bildirilmesi nedeniyle) açıkça yazılması, davanın ispatı açısından önem taşır. Ayrıca unutulmamalıdır ki; iş sözleşmesini haklı nedenle de olsa kendisi fesheden taraf ihbar tazminatına hak kazanamaz. Bu sebeple işçi yalnızca kıdem tazminatını talep edebilir.

SGK Primleri Eksik Yatan İşçinin Diğer Yasal Hakları Nelerdir?

Sözleşmesini haklı nedenle fesheden işçi, sadece kıdem tazminatı ile sınırlı kalmayıp, işverenden şu hakları da olarak talep edebilir:

• Gerçek Ücret Üzerinden Alacak Hesabı: İşçi; fazla mesai, yıllık izin, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) alacaklarını resmi bordrodaki düşük ücretten değil, cebine giren gerçek ücret üzerinden talep etme hakkına kavuşur.
• Geriye Dönük Eksik Prim Ödeme: Eksik yatırılan dönemlere ait primlerin gerçek maaş seviyesine çekilmesini ve sigorta kayıtlarının düzeltilmesini isteyebilir.

Hizmet Tespit Davası Nedir ve Nasıl Açılır?

Hizmet Tespit Davası, işçinin sigortasız çalıştırıldığı dönemlerin tespiti ya da SGK’ya eksik bildirilen prim günleri ile prime esas gerçek maaşın geriye dönük olarak resmi kayıtlarda düzeltilmesi amacıyla açılan, iş mahkemelerinde görülen bir dava türüdür.

Bu dava, 5510 sayılı Kanun’un 86. maddesinin 9. fıkrasına dayanarak ikame edilir.

Hizmet tespit davalarında mahkeme, tarafların iddiaları ve sunduğu delillerle bağlı kalmayıp, SGK kayıtlarını, vergi dairesi verilerini ve işyeri dosyalarını resen araştırır. 

• Hak Düşürücü Süre Sınırı: İşçi, sigortasız veya eksik bildirilen hizmetinin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde bu davayı açmak zorundadır. 
• İstisna: Eğer işçinin asgari ücretten de olsa sigorta girişi yapılmışsa, yani kurum kayıtlarında bir bildirim varsa, “gerçek ücretin tespiti” taleplerinde işçi her zaman gerçek ücretinin tespitini isteyebilir.

Yanlış Meslek Kodu Bildirilmesi Durumu:

5510 sayılı Kanun uyarınca işverenler, sigortalıların yaptıkları işe uygun “Meslek Adı ve Kodu” bilgilerini kuruma bildirmekle yükümlüdür. 

Yanlış Meslek Kodu Bildiriminin SGK Boyutu ve Cezaları:

• Doğrudan İdari Para Cezası: 5510 sayılı Kanun’un 102. maddesinin birinci fıkrasının (n) bendi uyarınca; muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde sigortalıların meslek adı ve kodunu gerçeğe aykırı bildiren işverenlere, her bir işçi ve her bir ay için asgari ücretin onda biri oranında idari para cezası uygulanır.
• Sahte Sigortalılık Şüphesi: Bir işçinin yaptığı iş ile bildirilen meslek kodu arasında açık bir uyumsuzluk olması, SGK denetmenleri nezdinde “sahte sigortalılık” şüphesi yaratır. Bu durum, işyerinin doğrudan incelemeye alınmasına sebebiyet verir.
• Gerçek Ücretin Tespitinde Delil: İşçi, yanlış meslek kodu girildiğini ve gerçekte daha nitelikli bir işte çalıştığını (örneğin fiilen müdürlük yaptığını) işyeri yazışmaları veya tanıklarla ispatlarsa, bu durum mahkemede gerçek ücretin tespit edilmesinde işçi lehine güçlü bir karine oluşturur.

Özetle; SGK primlerinin eksik yatırılması ve yanlış meslek kodu beyan edilmesi işçi için bir haklı fesih ve tazminat sebebidir ve işveren için de yaptırımlara bağlanmıştır.

SIKÇA SORULAN SORULAR

SGK primlerinin eksik yatırılması haklı fesih sebebi midir? 

Evet. İşveren tarafından gerçek maaşınızın gizlenerek primlerinizin asgari ücretten veya eksik yatırılması işçi için haklı fesih nedenidir.

Maaşımın bir kısmı elden veriliyor, kıdem tazminatımı alıp işten ayrılabilir miyim? 

Evet, ayrılabilirsiniz. SGK primlerinizin eksik yatırıldığını fark ettiğinizde ve işyerinde en az 1 yıllık kıdeminiz varsa, iş sözleşmenizi noter aracılığıyla bir ihtarname ile tek taraflı feshederek kıdem tazminatınızı talep edebilirsiniz.

Eksik yatan sigorta primlerimi geriye dönük olarak düzelttirmem mümkün mü? 

Evet, mümkün. İş Mahkemesinde hizmet tespit davası açarak gerçek maaşınızın veya eksik bildirilen prim günlerinizin geriye dönük olarak düzeltilmesini talep edebilirsiniz.

SGK uyuşmazlıklarında arabulucuya gitmek zorunlu mudur? 

Kıdem tazminatı ve elden ödenen maaş farkları gibi işçilik alacakları için arabuluculuğa başvurmak dava şartı ve yasal bir zorunluluktur. Ancak SGK kayıtlarının düzeltilmesi amacıyla açılan hizmet tespit davalarında arabuluculuk şartı aranmaz, doğrudan mahkemeye başvurulur.

SGK’da yanlış meslek kodu ile bildirilmiş olmamın bana bir zararı var mı?

Evet. Gerçekte daha nitelikli bir iş yapmanıza rağmen (örneğin mağaza müdürü) düşük nitelikli bir meslek koduyla (örneğin reyon görevlisi) bildirilmeniz, gerçek maaşınızın gizlenmesine zemin hazırlayabilir. Meslek kodunun yanlış bildirilmesi işveren için idari para cezası sebebidir ve işçinin gerçek maaşını ispatlamasında mahkemede güçlü bir delil oluşturur.

Hizmet tespit davası açmak için bir süre sınırı var mıdır? 

İşçinin sigortasız çalıştırıldığı dönemler için davayı, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde açması gerekir. Ancak işçinin asgari ücretten de olsa SGK’ya bir girişi yapılmışsa, gerçek ücretin tespitinin talep edildiği davalarda bu hak düşürücü süre uygulanmaz.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla yayımlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Olası hak kayıplarını önlemek ve emeğinizin tam karşılığını yasal yollarla güvence altına almak için bir avukata başvurmanız önerilir.